Voor wie er meer uitkomt in z'n hoofd
 
Narcisme ontmaskerd

Narcisme ontmaskerd

Wat verstaan we onder narcisme? 

Als je het ziet, dan zie je het. Zo is het ook met narcisme. Dan zit het niet meer in je schaduw. Wat verstaan we onder narcisme? Ik heb veel boeken gelezen die zijn geschreven door slachtoffers van narcisme. Hierin mis ik vaak de distantie; de emotie is nog voelbaar en de analyse ontbeert diepgang, nuance en zelfreflectie. Andere meer wetenschappelijk onderlegde boeken zijn behulpzaam onderliggende patronen en oorzaken te herkennen maar blijven vaak weer wat hangen in rationele diagnosticering en analyse.

Grosso modo geven de meeste omschrijvingen aan dat een narcist te veel van zichzelf houdt, een gebrek aan inlevingsvermogen heeft, niet in staat is kritiek te verdragen en in contact met anderen vooral bezig is zichzelf belangrijk te maken. Iemand met een narcistische aandoening vindt het ook lastig op een goede manier van zichzelf te houden, te durven zichzelf te bevragen en respectvol om te gaan met anderen. Dit alles duidt veeleer op een verstoorde eigenliefde. Weinig mensen zijn vrij van angst en onzekerheid, maar een narcist heeft het moeilijk om met die negatieve gewaarwordingen om te gaan. Hij wil ze niet, verdraagt ze niet en verdringt ze. Trots en overtuigd houdt hij zich een masker voor van superioriteit en grootsheid. Hij verblindt en wordt verblindt.

Lichaamsgerichte psychotherapeute Diana Ruthgeert – Geboeid door narcisme – mythe en masker.

Een narcistische defensie beschermt ons tegen gevoelens van onzekerheid en angst en helpt ons boven de schaamtegrens te blijven. Bij narcisme is er sprake van een gebrek aan afstand ten opzichte van de zelfbeleving en is de narcistische dynamiek onbewust, terwijl zelfwaardering juist is verbonden met bewuste evaluatie van het zelf.

Psychoanalytisch therapeut en onderzoeker Frans Schalkwijk – Narcisme – elementaire deeltjes

In de zijnsgeoriënteerde betekenis wordt narcistische defensie beschreven als een defensieve laag, een soort masker, waarmee we ons ‘gezicht’ ophouden en ons optrekken boven de ondermijnende gevoelens van afhankelijkheid en de daaruit volgende kwetsbaarheid. Het is onze ‘er is niets aan de hand’-houding.

Je bent in feite heel eenzaam. Zoals Schalkwijk ook duidt:

De tragiek van narcisme zit ‘m in het gevoel dat jij de enige bent die jouw ware zelf kan zien. Je hebt om je eenzaamheid dragelijk te maken, jouw binnenwereld boven iedereen geplaatst. Als je dan toch alleen bent, dan maar aan de top. Om deze manier van relateren in stand te houden, ben je steeds op zoek naar erkenning en bewondering. Dat maakt de krenking zo pijnlijk; ze raken aan de eenzaamheid die verborgen moest blijven.

Lees hier meer over hoe narcisme ontstaat

Verborgen vormen van narcisme

Het stereotype beeld van een narcist is Trump. Iemand die zichzelf opblaast, neerkijkt op iedereen, nooit aan zichzelf twijfel en die geen enkele moeite doet zijn narcisme te verbergen. Het huidige veel in de gezondheidszorg gehanteerde gehanteerde classificatiesysteem sluit hier goed op aan. Veel auteurs en deskundigen die schrijven over narcisme geven aan dat dit te beperkend is. DSM IV (maar ook DSM V) is namelijk bijna uitsluitend gericht op het uiterlijke compenserende gedrag van de patiënt en gaat grotendeels voorbij aan de veel voorkomende meer verborgen vormen van narcisme.

Narcisme neemt namelijk vaak een subtielere vorm aan en die is veel moeilijker te herkennen. Denk daarbij aan een betweter, iemand die zichzelf opoffert of iemand die zichzelf wegcijfert. Ruthgeerts noemt het verborgen narcisme (naast open narcisme). Ook Schalkwijk breekt een lans voor deze meer aandacht voor verborgen vormen van narcisme. Hij noemt het vanzelfsprekend en waakzaam narcisme. Anderen hebben het weer over dikhuidige (arrogante) en dun huidige (hypergevoelige) types, of arrogante en sensitieve types. 

Los van de naam, bij deze versluierde variant richt je je in fantasieën of in de realiteit sterk op de ander. Je voelt diens behoeftes en verlangens in, of vult ze aan en bevredigt deze vervolgens voor die ander. Je valt dan minder op, vertoont minder extravagante gedragingen, bent meer in jezelf gekeerd en vermijdt contacten. Je bent dan ook gevoelig voor de mening van anderen en voelt meestal feilloos aan waar je ‘naasten’ behoefte aan hebben. Je voelt je afwijkend van anderen, heimelijk verlangend naar uniek of bijzonder te zijn en ziet jezelf graag als redder.

De Amerikaanse psychoanalyticus Glen Gabbard heeft een overzichtelijk lijstje gemaakt van beide vormen van narcisme. De beide vormen lopen overigens vaak in elkaar over. 

Vanzelfsprekend/openlijk/arrogant narcismeWaakzaam/verborgen/sensitief narcisme
merkt reacties van anderen niet opis zeer gevoelig voor reacties van anderen
is vooral met zichzelf bezigis geremd, verlegen of zelfs onzichtbaar
is arrogant of agressiefricht de aandacht meer op de anderen dan op zichzelf
moet in het centrum van de aandacht staanvermijdt in het centrum van de aandacht te staan
heeft een ‘zender’ maar geen ‘ontvanger’luistert zorgvuldig naar anderen voor bewijs van kleine tekens van kritiek
lijkt ongevoelig voor kwetsingen door anderenis snel geraakt en geneigd zich te schamen of vernederd te voelen

Narcisme kan zich ook presenteren met een gevoel van minderwaardigheid, eenzaamheid en machteloosheid. Introvertheid, kwetsbaarheid en over sensitiviteit zijn dan een dekmantel voor de verborgen kant van narcisme. Symptomen die overigens vaak toegeschreven worden aan borderline.

Lees op deze pagina meer over verschijningsvormen van narcisme, waarbij ik ook de door Schalkwijk gehanteerde differentiatie tussen vier type narcisten toelicht. Ik noem het vier rollen: de schaamteloze narcist, de betweter, de opofferer en de zichzelf wegcijferaar.

Narcistische paradox

Een narcist zal alles doen om de innerlijke leegte verborgen te houden voor de buitenwereld. Door zich op te blazen of zich te richten op de ander. Authenticiteit en kwetsbaarheid zijn ver te zoeken.

Hoe kan men nu tegelijkertijd zo arrogant zijn en een laag zelfbeeld hebben? De paradox is dat onder de schijn persoonlijkheid geen diepere laag zit. Die innerlijke leegte wordt gemaskeerd door er een vals zelfbeeld tegenover te stellen en zich daarmee te verenigen. Zijn hele ontwikkeling is op die tactiek gebaseerd, ze dient zijn zelfbescherming. 

Om zich staande te houden en zijn vacuüm op te vullen heeft hij positieve reflectie van buitenaf nodig: een trofee om mee te pronken of een prooi om zich mee te voeden. Hij kan moeilijk anders dan afhankelijk blijven van iets wat jij ontleent aan andere mensen – desnoods fictieve personages -, van het werk dat hij doet, de wagen waar hij meer rijdt, het huis dat hij bewoont, de dingen die hij heeft bereikt. 

Door het, in zijn ogen, minderwaardige deel van zichzelf te miskennen zet hij zich af tegen wat hij als inferieur beschouwt bij de anderen. De tragische ironie is dat hij met zijn houding innerlijk niet wint, hoe hard hij ook probeert anderen te binden voor zijn voordeel. Om te beginnen is het opblazen geen succesvolle manier om zijn instabiele basis onschadelijk te maken. Daarenboven komt hij op termijn in botsing met mensen omdat zijn moeilijk te begrijpen gedrag vaak niet in verhouding staat tot wat er gebeurt en er daarna geen rechtzetting komt. Voor hem is dat gedrag zeer normaal, het komt voort uit die afgezworen instabiliteit. 

Soms kan bij een verlies van werk, relatie of status de innerlijke leegte wel op de voorgrond komen. Hij wordt immers met de brokken geconfronteerd. Vaak zijn er dan tegelijkertijd optredende stoornissen: depressie, angst, somberheid, verslaving of verhoogde suïcidaliteit. Die existentiële leegte kan tot een keerpunt leiden in je leven. 

De bereidheid om de duistere binnenkant te tonen kan per type narcist verschillen. In de praktijk is het veeleer de kwetsbare, verborgen narcist die zich aanmeldt voor therapie, in veel mindere mate de vanzelfsprekende. Die laatste blijft vaak bijzonder alert om zich te tonen, vanuit het principe ‘liever zelf pakken dan gepakt te worden’.

Lichaamsgerichte psychotherapeute Diana Ruthgeert – Geboeid door narcisme – mythe en masker