Voor wie er meer uitkomt in z'n hoofd
 
Narcisme ontmaskerd

Narcisme ontmaskerd

Ongezond of ziekelijk narcisme herkennen

Je herkent narcisme vaak niet zomaar, zeker niet in neutrale levensomstandigheden. De omgeving ziet het niet, partners zien het te laat, hulpverleners signaleren het niet, aldus veel literatuur. Veel mensen in therapie met narcisme hadden als kind al een bepaald talent: ze waren slim, mooi, sportief of kunstzinnig. En ze hebben hun hele leven een narcistisch toneelspel geoefend en zijn daar vaak heel bedreven in, anders was de narcist allang ontmaskerd. 

Sleutel voor mij is om niet alleen rationeel, maar ook meer vanuit de gevoelslaag en onderstroom te kijken naar het gedrag van iemand. De verstoorde balans tussen denken, handelen en voelen uit zich namelijk in de eerste plaats op het vlak van empathie en intimiteit, aldus Ruthgeerts.

Om door de façade heen te prikken moet je als coach of therapeut goed in contact staan met je voelen, waarschijnlijk ook een reden waarom hier vaak vaak in meer cognitieve omgang en therapeutische benaderingen niet doorheen geprikt wordt.

Een eerste indicatie voor ongezonde vormen van narcisme is het gedrag in interactie met anderen. Des te intiemer of intenser de relatie, des te groter de kans dat ongezonde vormen van narcisme zich gaan manifesteren. Daarnaast heeft de verstoring ook gevolgen voor het hanteren van emoties en op de werking van het geweten. Zo wordt narcisme zichtbaarder bij overmatige stress of vermeende bedreiging. In een langdurige meer intieme relatie komt de problematiek onvermijdelijk aan het licht, tenminste als de ander hier wakker op is en zich ervan bewust is dat het niet alleen aan zichzelf ligt. 

Bij mij doet de combinatie van de meeste van de volgende symptomen het vermoeden rijzen dat ongezond narcisme aan de orde kan zijn. Ik heb daarbij zelf een categorisering ontwikkeld die een oplopende mate van respectloosheid laat zien. Iemand in een hogere categorie vertoont ook de symptomen uit de lagere categorie. Belangrijk onderscheid tussen een narcist en een ‘gezond’ iemand is dat de narcist deze symptomen structureel vertoont. 

Categorie I: empathische leegte

  • Niet afgestemd zijn
    Bij een narcist ontbreekt het aan inlevingsvermogen door gebrek aan gevoelde empathie. Je ervaart vaak dat er tegen je wordt gesproken, niet mét je. Het is of iemand alleen in z’n hoofd zit, niet voelbaar is en geen contact kan maken met zijn innerlijke gevoelswereld. Het gevoelsleven is als het ware niet lichamelijk verankerd. 
  • Cognitief empatisch
    Een narcist kan heel empatisch overkomen maar is dat alleen op cognitief niveau, vanuit het hoofd. Hij weet dan accuraat gedachtes, gevoelens en ervaringen in de ander te identificeren en begrijpen. Dit met de bedoeling om het gedrag van de andere beter te kunnen voorspellen. 
  • Ontbreken van spontaniteit en (zelf)relativering
    Narcisme in z’n gezonde vorm heeft een tijdelijk karakter en kent een (zelf)relativering. Narcisme kenmerkt zich door een gebrek aan flexibiliteit, creativiteit, zelfspot, lichtheid, humor en relativering. Alles op persoonlijk vlak wordt serieus genomen en heeft een alles-of-niets of zwart-wit karakter. Met veel controle en alertheid weet hij te  voorkomen dat onzekerheid en angst zichtbaar wordt en weet boven de schaamtegrens te blijven. 

Categorie II: afstand houden

  • Alles buiten zichzelf leggen
    De hele persoonlijkheidsstructuur is bij ongezond narcisme (onbewust) gericht op het niet kwetsbaar hoeven zijn, om zo te voorkomen dat een onderliggend minderwaardigheidsgevoel zichtbaar wordt. Dat leidt tot de volgende dominante afweermechanismen: ontkenning, rationalisatie, vermijding, projectie en externalisatie. Als er sprake is van kwetsbaarheid is het hoogstens van de buitenkant of gespeeld. De narcist lijkt emotioneel geblokkeerd. Twijfel of onzekerheid en oprecht en doorvoeld sorry zeggen is (uiteraard) geen optie. 
  • Weinig of geen verdiepende relaties
    In persoonlijk contact wreekt zich dat wederzijdse interactie niet gewenst is. Dit is immers potentieel bedreigend. Relaties hebben een instrumenteel karakter en hebben tot doel bij te dragen aan bijvoorbeeld bewondering of waardering. Vaak doet iemand het alleen en heeft een narcist moeite om (langdurige) verdiepende relaties aan te gaan. In feite zit de narcist in een sociaal isolement met een gebrek aan betekenisvolle relaties. Dat kan leiden tot terugkerende gevoelens van eenzaamheid. 
  • Plotseling verbroken relaties
    Een narcist kan de neiging hebben een relatie in eerste instantie te idealiseren. Deze ongelijkwaardigheid kan na verloop van tijd plots omslaan naar de andere kant, waarbij de ander geen goed meer kan doen. Een narcist kent dan ook vaak een patroon van plotseling verbroken relaties. 
  • Onverwachte buitenproportionele woede
    Als je een narcist langer kent en dichterbij komt is het haast onvermijdelijk dat er situaties ontstaan waarbij de narcist controle kwijtraakt. Hij wordt geraakt in zijn eenzaamheid die verborgen moest blijven en gaat in verzet. Deze narcistische krenking is heel pijnlijk. Om een minderwaardigheidsgevoel te voorkomen kan de narcist niet anders dan een pijl naar buiten richten zoals beschreven in het windrichtingenmodel met afweerpatronen van Marinet Ritz. De ander krijgt dan totaal onverwacht een buitenproportionele woede uitval over zich heen. Vaak gebeurt dit buiten het zicht van anderen en blijft een authentieke rechtzetting (uiteraard) uit. 

Categorie III: manipulatie

  • Bovenpositie
    Veel vriendelijke, intelligente narcisten hebben een façade opgebouwd die zelfvertrouwen uitstraalt, makkelijk en onderhoudend praat en charmant kan overkomen. Daarachter zit echter iemand die naar mensen in zijn directe omgeving arrogant, controlerend, manipulerend en neerbuigend handelt en ze ‘kleiner’ maakt om zichzelf beter te voelen. Ook kan er sprake zijn van achterdocht, afgunst of jaloezie, met name op het succes van anderen. 
  • Gaslightning
    Al gauw is er in een intensievere privé of werk relatie met een narcist ook sprake van allerlei (vaak subtiele) vormen van manipulatie waarbij de ander sterk aan zichzelf gaat twijfelen. Dit wordt mede in de hand gewerkt door het gebrek aan twijfel en zelfreflectie bij de narcist. Dit noemen ze ook wel het Gaslighting effect. Dit is een subtiele vorm van manipulatie die overigens in veel relaties voorkomt (wat dus niet hoeft te betekenen dat je dan narcist bent). Iemand die hier veel over heeft geschreven is Robin Stern (8). 

Categorie IV: wolf in schaapskleren

  • Zuigende energie
    Het tekort aan wederkerigheid en inperking van de vrijheid van de ander kan na verloop van tijd ook het gevoel geven van leeggezogen worden. Het gaat in een gesprek alleen over hem zelf óf alleen over jou. Er zit niets tussenin. Door gebrek aan respect ligt grensoverschrijdend gedrag of kwetsen van de ander op de loer. Die zuigende energie kan dan zelfs vampierachtige vormen aannemen. 
  • De ander gijzelen
    Narcisme kan door het gebrek aan respect schrijnende vormen aannemen. Veel auteurs die schrijven over narcisme (vaak zelf slachtoffers) gaan hier uitgebreid op in. Iemand wordt bijvoorbeeld in een relatie gegijzeld, gebrainwashed en/of misbruikt door een narcist. Naar de buitenwereld toe lijkt er niks aan de hand omdat de narcist zich dan ‘normaal’ lijkt te gedragen. Ontsnappen is lastig omdat er vaak sprake is van een afhankelijkheidsrelatie waarbij bijvoorbeeld kinderen in het spel zijn of je dreigt zonder werk (en daarmee inkomen) te komen zitten. 

Drie disclaimers

  1. Velen herkennen zich wel in bovenstaande patronen. Dat hoort bij het mens zijn. Bij ongezond of ziekelijk narcisme is echter sprake van een combinatie van de meeste van de genoemde patronen en een zich telkens herhalend of structureel patroon. Of zoals Schalkwijk stelt: een patroon gaat altijd op.
  2. Ik pretendeer bij de opsomming niet volledig te zijn, maar dit zijn wel de kenmerken die ik vaak tegenkom in de literatuur en herken vanuit mijn eigen ervaringen. Ik heb getracht weg te blijven van de vele wat meer ‘platte’ of oppervlakkige lijstjes die op internet en in boeken zijn te vinden en/of een karikatuur maken van narcisme en voorbijgaan aan de subtielere vormen van narcisme. 
  3. Om goed te kunnen beoordelen of iemand lijdt aan een narcistische persoonlijkheidsstoornis moet je altijd ook dieper kijken naar onderliggende oorzaken en patronen en zijn biografie.