Voor wie er meer uitkomt in z'n hoofd
 
Narcisme ontmaskerd

Narcisme ontmaskerd

Narcisme in relaties

Doorwerking van narcisme naar kinderen

Goed opvoeden bevat twee belangrijke componenten: warmte en begrenzing. Ontmoet worden en goede spiegeling zijn dus cruciaal (4). Ruthgeerts (1): “De aangeboren drang om te realiseren wat potentieel aanwezig is, beweegt een mens in het leven. Dat ontwikkelproces verloopt niet in isolement, maar fundamenteel in interactie met de omgeving.” Bij mensen met narcisme heeft het vaak aan ontbroken aan warmte en begrenzing.

Je ouders en zeker je moeder spelen hier een belangrijke rol in. “De interactie met  je moeder  moet wel bevredigend zijn, anders loont het niet de moeite om ‘in te leveren’ op jezelf”. Schalkwijk refereert hierbij ook aan Kohut met zijn autoritatieve ontwikkelingspsychologie. Schalkwijk: “Voor een goede ontwikkeling is het noodzakelijk dat ouders hun kind ‘goed genoeg’ aanvoelen en diens verlangens onderkennen, die deels bevredigen en deels (onvermijdelijk) frustreren. Als dat goed gebeurt, verinnerlijkt het kind de rest van zijn leven als het ware innerlijke gesprekken met hen voeren. Die anderen worden dan een deel van zijn zelfbeeld, en ze kunnen een troostend gevoel oproepen.”

Authenticiteit kwijtraken

Ruthgeerts (1): “Bij een psychologische geboorte is een ouder nodig die het onderscheid maakt tussen de eigen behoeften en die van het kind, een ouder die de eigen beleving los kan zien van de realiteit, een ouder die in staat is fijngevoelig te reageren op de uitgezonden signalen. Voor narcistische ouders is dit moeilijk. Ze zie de wereld niet door de ogen van hun kind.”

“Een narcistische ouder is geneigd om een affectieve liefdesbetuiging van zijn kind te wantrouwen en de affectie keer op keer af te wijzen. Het eigenbelang van de narcist staat voorop en krijgt iets dwingends. Vaak spelen er ook andere psychische problemen met mogelijk misbruik tot gevolg. Meer dan eens zie je dat het kind moet realiseren wat de ouder niet kon waarmaken. In een narcistisch gezin is het moeilijk tot onmogelijk om een gevoel te uiten dat de ouder van slag zou kunnen brengen. Dat geldt evenzeer voor kritiek, een verschillende mening of afwijkend gedrag. Sommige kinderen groeien op in een klimaat van chaos en woede-uitbarstingen, gevolgd door ontkenning in het ene moment en goedgemaakt met uitbarstingen van misplaatste affectie het andere moment.”

De gevolgens laten zicht raden: elke poging tot ontwikkeling van een authentiek zelf of congruent zelfbeeld wordt de kop in gedrukt. Vaak is loyaliteit ten koste gegaan van de eigen ontwikkeling. Er is weinig ruimte voor gevoelens en kwetsbaarheid en het kind gaat zichzelf ook opblazen of zichzelf kleiner maken. Dit kan leiden tot allerlei psychische en fysieke klachten, zoals perfectionisme, faalangst, depressie, stress, relatieproblemen, prestatiedrang. Iemand voelt zich diep van binnen niet waardevol en wijst liefde en nabijheid af. Bijna allemaal zeer herkenbaar voor mij…

Belang van spiegelen en ontmoet te worden

Een ouder hoeft geen narcisme te hebben om ongezond narcisme te stimuleren bij kinderen. Het vinden van een juiste balans is het meest essentiële aandachtspunt aldus Ruthgeerts. Cruciale vraag is: wat heeft mijn kind nodig om te groeien? (en niet: wat heeft mijn kind graag?). 

Wanneer sprake is van een kind met neiging tot narcisme heeft het juist méér sturing nodig en vooral niet minder. Maar er kan ook sprake zijn van teveel sturing bij een autoritaire opvoeding. Kortom, ook hier gaat het om afgestemd te zijn en je in te leven in de ander. 

Het beste tegengif voor een narcistische verslaving bij een kind is de vaardigheid van de ouder om zichzelf kwetsbaar te tonen én blijk te geven van vertrouwen om dit met je kind te delen. Verder helpt een coachende stijl van opvoeden waarbij je bijvoorbeeld het kind aangeeft hoe het beter kan of helpt het anders aan te pakken. Je geeft informatie en biedt ruimte om over gevoelens te praten. Ook helpt het sociaal bewustzijn te promoten. Dat biedt een tegengewicht voor eigenbelang. (1)

Medeafhankelijkheid van narcisme

In een werk of privé relatie kun je ook te maken krijgen met het narcisme bij de ander. De sleutel voor heling en jezelf te bevrijden is dan te herkennen en te doorvoelen hoe je zelf hierin een rol speelt. Enerzijds als slachtoffer, bijvoorbeeld door je te laten manipuleren door niet te begrenzen en niet durven stappen te zetten. Maar ook als dader, want wie zegt dat jij niet net zo goed dingen hebt gedaan die de situatie in stand heeft gehouden of destructief heeft uitgepakt? 

Vragen die wijzen op medeafhankelijkheid (1):

  • Waarom ben je als betrokkene in werk of privé aangetrokken tot een narcist? 
  • Waarom blijf je investeren in een relatie die destructief is? 
  • Waarom zet je telkens de eerste stap om sorry te zeggen? 
  • Waarom wil je zijn imago een nieuwe boost geven? 

Hoe je deze medeafhankelijkheid kunt doorbreken? Door het ongezonde narcistische gedrag van de ander te ontmaskeren en je bewust te worden hoe je jezelf verloochent en afwijst. Volgens het windrichtingenmodel van Ritz ga je uit contact of verbinding met jezelf doordat:

  • de pijl naar binnen (jezelf de schuld geven) actief wordt
  • of in de onderpositie gaat zitten door te ontkennen wat er werkelijk gaande is en wat dit met je doet. 

Ruthgeerts (1) reikt enkele steeds verdergaande omgangsregels aan om dit patroon te doorbreken. Deze sluiten aan op de rode draad in Integrale Coaching (5) en de koans in Hollow Bones Mondo Zen (11):

  1. minder reactief handelen: niet direct reageren
  2. gronden: je lichaam voelen
  3. je eigen kompas volgen: jouw ethiek als leidraad hanteren
  4. zelfcompassie: jezelf niet meer afwijzen
  5. voor jezelf kiezen: wat is dienend voor jou?
  6. heling en integratie: contact maken met het oude gemis
  7. begrenzen van jezelf: leren luisteren naar je lichaam
  8. begrenzen naar de ander toe: in contact confronteren.

Zodra de medeafhankelijkheid doorbroken is, zijn er drie opties voor een verbeterde zelfzorg: veranderen, verdragen of vertrekken. Toch blijkt het vaak lastig deze stappen te zetten. Motieven zijn divers: angst voor eenzaamheid of verlies, het willen ontzien van de kinderen, het willen vermijden van schaamte of het overeind willen houden van een positief beeld. Een andere vaak voorkomende drijfveer is het jezelf overschatten: ik kan het wel verdragen, mij krijgen ze er niet onder.

Tot slot reikt Ruthgeerts ook aan dat het een mythe is dat je de narcist moet vergeven om los te kunnen laten en verder te kunnen met je leven. Om te verzoenen moet je namelijk met z’n tweeën zijn. En eigenlijk dient vergeven niet zozeer over de narcist te gaan, maar meer over jezelf. Je vergeeft jezelf omdat je vanuit blindheid een slechte relatie verdroeg.