Deze zomer heb ik — naast retraites, sessies en gezellig bezoek van vrienden — bewust de tijd genomen om te luisteren naar mensen die in mijn ogen écht goed nadenken over wat er gaande is in de wereld. Denkers die niet alleen technologisch of economisch kijken, maar vanuit een integraal, holistisch en belichaamd perspectief (in Spiral Dynamics: turkoois).
Dat resoneert met hoe ik zelf in het leven wil staan: niet afzijdig blijven, maar mijn aandacht richten op wat er nu gebeurt. Vanuit die betrokkenheid onderzoek ik wat dit betekent voor mijn eigen leven en werk — en hoe ik anderen daarin de weg kan wijzen.
Als AI denkt, wie zijn wij dan nog?
We leven op een kantelpunt. Kunstmatige intelligentie ontwikkelt zich in een tempo dat zelfs de makers ervan nauwelijks nog begrijpen. Wat nog maar kort geleden science fiction leek, is vandaag al werkelijkheid — en over een paar jaar misschien alweer verouderd.
Systemen kunnen straks beter analyseren, schrijven, ontwerpen, coachen, verkopen, genezen, zelfs beter luisteren dan jij en ik.
Wat maakt ons dan nog uniek? Wat onderscheidt ons van iets dat alles sneller en preciezer kan dan wij? Die vraag is geen sciencefiction. Ze is existentieel. En ze komt snel dichterbij.
In de zeer luisterenswaardige podcast van The Diary of a CEO zegt Mo Gawdat (voormalig topman bij Google X) het glashelder: we stevenen af op een AI-gedreven toekomst die dystopisch wordt — tenzij we fundamenteel anders leren omgaan met onszelf, met elkaar, en met technologie.
Vier menselijke vermogens die AI nooit zal bezitten
Wat ons onderscheidend maakt, zegt Gawdat, zijn geen trucjes of vaardigheden, maar vier heel menselijke vermogens:
- Samenwerken met AI in plaats van ertegen: de kunst om technologie te gebruiken als spiegel en versterker van het beste in onszelf.
- Liefdevolle verbinding: de capaciteit om echt te zien, te voelen en nabij te zijn.
- Waarheid zoeken en durven bevragen: niet meegaan in gemak of manipulatie, maar telkens opnieuw onderzoeken wat klopt.
- Ethisch bewustzijn: besef dat AI onze morele keuzes kopieert en vergroot — dus dat wij het morele voorbeeld zijn.
Dat is geen checklist. Het is een kompas.
En voor mijzelf resoneert dit sterk met wat ik in mijn werk steeds weer zie: dat werkelijk onderscheidend vermogen niet in doen zit, maar in een staat van zijn. Vrij zijn. In je berg staan. Minder geleid worden door angsten, maar wakker en aanwezig blijven (zie ook deze blog). Vanuit die plek ontstaat helderheid, en ben je geen speelbal van systemen of verhalen. En juist daar kan je hart zich openen — voor verbinding, voor waarheid, voor het goede dat AI van ons kan leren.
Precies daarom is AI geen neutrale technologie, maar een spiegel van ons bewustzijn.
AI vergroot wat wij voorleven
Volgens Mo Gawdat zal AI ook alles versterken wat wij als mensheid collectief belichamen. Dus als we blijven vasthouden aan angst, macht, controle of winst, dan zal AI precies dat vergroten. Maar als we bewustzijn ontwikkelen, compassie, liefde en verantwoordelijkheid, dan wordt AI daar een krachtig hulpmiddel in.
“If we imagined all of humanity as one person, that person would simply want to be hugged. And if we have something to offer to that one humanity, it’s not another yacht — it’s care, connection, and compassion.”
Ook historicus en toekomstdenker Yuval Noah Harari benadrukt dat AI niet leert van wat we zeggen, maar van hoe we ons gedragen — zoals een kind (zie dit recente Youtube gesprek met Stephen Fry:
“If you tell a child ‘don’t lie,’ and then the child observes you lying and cheating other people, it will copy your behavior — not follow your instructions.”
We kunnen AI vertellen hoe hij zich moet gedragen — uiteindelijk leert hij van wat hij ziet. Dat maakt AI niet alleen een spiegel, maar ook een versneller van wat we collectief belichamen. Het is aan ons. Niet om AI te stoppen, maar om ons bewustzijn op te rekken.
Gawdat:
“We need to become the best version of humanity — and we need to do it very, very quickly”.
TWEE DILEMMA’S OP WERELDNIVEAU
Gawdat schetst in deze podcast bovendien twee opeenvolgende dilemma’s die onze tijd kleuren.
- Eerste dilemma — de wedloop. Landen, bedrijven en instituten willen niet achterraken en jagen een arms race naar intelligence supremacy aan. De inzet verschuift dan naar dominantie en manipulatie. Een recent voorbeeld maakt dat pijnlijk concreet: volgens een door Reuters onthuld intern beleidsdocument accepteerde Meta dat haar AI-chatbots ‘sensuele gesprekken met kinderen’ mochten voeren, verkeerde medische informatie verspreiden en zelfs racistische argumenten ondersteunen.
Reuters-journalist Jeff Horwitz zei hierover:“Ik had al eerder aangetoond dat Meta opzettelijk bots bouwde die romantische en seksuele rollenspellen met kinderen produceerden. Maar dat iemand dit daadwerkelijk op papier zou zetten als officieel beleid vond ik verbijsterend.”Het illustreert hoe de logica van de wedloop bedrijven ertoe brengt ethische grenzen steeds verder op te rekken, simpelweg om bij te blijven. - Tweede dilemma: het uit handen geven. Zodra AI-agenten sneller en complexer beslissen dan wij, zullen mensen hun verantwoordelijkheid stap voor stap uit handen geven. Vaak niet uit vrije wil, maar omdat het alternatief simpelweg te traag of te ineffectief is. Denk aan zelfrijdende auto’s die in fracties van seconden botsingen moeten voorkomen, of oorlogssituaties waarin AI-doelwitselectie sneller is dan menselijke besluitvorming. Juist daar wordt zichtbaar hoe controversieel dit dilemma is: AI kan verlichting brengen doordat ze patronen ziet die wij missen, maar ook fatale vergissingen maken. Wat vaststaat: deze overdracht zal gebeuren. De vraag is of we haar omringen met ethiek, transparantie en menselijk toezicht — of haar blind vertrouwen.
De dystopie is reëel — maar waarschijnlijk tijdelijk. Wat telt, is hoe we de tussenfase vormgeven: met ethiek, waarheid en verbinding als kompas.
Twee dominante reacties — en hun beperking
Ik zie vaak twee reflexen:
- Terugtrekken: eenvoud, zelfvoorziening, natuur, ritueel — soms wijs en helend, soms ook een subtiele spirituele bypass die de realiteit mijdt (zie ook deze blog).
- Versnellen: technologie, ondernemerschap, vooroplopen — krachtig, maar soms blind voor wat er onderhuids gaande is.
Beide bedoelen het goed, maar blijven vaak in óf-óf denken.
Innerlijk werk als onderscheidend vermogen
Wat mij betreft is er nog een derde weg. Die gaat niet over versnellen of vertragen, maar over innerlijk werk. Over menselijkheid die niet tegenover technologie staat, maar die haar overstijgt in diepte, aanwezigheid en afstemming.
In een wereld die alles meet en vergelijkt, is dat een radicale omkering: je waarde hangt niet meer af van wat je doet, maar van wie je bent. Van je aanwezigheid, je bewustzijn en je vermogen om bij het ongemak te blijven, zonder meteen iets te willen fixen.
En daarin zit iets paradoxaals. Want terwijl AI steeds méér beter kan dan wij, opent zich juist op dat moment een ruimte waar het niet meer om beter gaat. Maar om authentieker, dieper en congruenter.
Dat is het terrein van SQ – spirituele intelligentie (zie ook deze blog). Niet zweverig, maar existentieel. SQ is het vermogen om in het nu aanwezig te zijn, afgestemd op wat klopt, en verbonden met een groter geheel dan je eigen overlevingspatronen.
Het vraagt iets wat je niet kunt aanleren via een cursus, maar alleen kunt ontwikkelen door te leven, te oefenen, te doorvoelen.
een bewustzijn dat integreert
In het model van Spiral Dynamics (een briljante theorie over hoe bewustzijn zich ontwikkelt in mensen, organisaties en culturen) wordt dit de sprong naar second tier genoemd, een niveau van bewustzijn waarin je eerdere fasen niet afwijst, maar integreert.
Vanuit geel en turkoois denken en voelen we niet meer in tegenstelling, maar in polariteiten die elkaar aanvullen. Dit in tegenstelling tot dominant groen of oranje zoals hierboven. Technologie én natuur. Stilte en actie. Persoonlijk en collectief.
Dit vraagt volwassenheid. En het begint met het vermogen om bij jezelf te blijven, ook als alles om je heen verandert.
(Voor wie Spiral Dynamics niet kent: deze uitleg biedt een helder overzicht.)
LIMINALITEIT EN TRICKSTERS
AI is niet alleen technologie, maar ook cultuur en samenleven. Het ontwikkelt zich in een samenleving die zelf in een liminale fase zit: oude zekerheden vallen weg, nieuwe kaders zijn nog onzeker.
Antropoloog Jitske Kramer noemt dit liminaliteit (zie ook deze podcast) de tussentijd waarin tricksters terrein winnen – verleidelijke stemmen die verwarring zaaien of juist creatieve openingen scheppen. Zij wijst erop dat we al decennia door een eenzijdig economische bril kijken. Groei als doel op zich is ons dominante verhaal geworden. Eerst zaten – zoals ik al decennia zeg – ingenieurs aan het stuur, daarna economen, maar het is hoog tijd dat ook meer mensgerichte stemmen richting geven.
Voor mij raakt dit direct aan mijn werk. Want in tijden van niet-weten is het risico groot dat we ons laten meeslepen door angst of tricksters. Het alternatief is leren de berg in de storm te zijn: geworteld, aanwezig en in staat onzekerheid te dragen.
Dat is waar mijn retraites, intervisie en 1-op-1 begeleiding over gaan: bewustzijnsontwikkeling. Je leert voorbij je automatische afweerpatronen (de vier windrichtingen) te bewegen, innerlijk werk te doen – schaduwstukken onder ogen te komen, trauma’s te helen – en steeds meer in de realiteit van het nu te leven.
Juist in zo’n tussentijd is het verleidelijk om houvast te zoeken in snelle verhalen of economische logica. Maar de uitdaging is om het niet-weten te verdragen, menselijk te blijven in de storm en te oefenen in aanwezigheid. Dat vraagt om wakker bewustzijn, niet alleen in ons hoofd, maar ook in hart, lichaam en ziel.
Wat deze tijd van ons vraagt
De kunst is niet om vóór of tegen AI te zijn, maar wakker te blijven in relatie tot wat het losmaakt. Een punt van stilte in de storm. Een lichaam dat luistert. Een bewustzijn dat draagt.
Wat vraagt deze tijd dan van jou? Misschien wel precies wat Mo Gawdat eerder samenvatte in vier vermogens – rationeel, emotioneel, relationeel en spiritueel – die essentieel zijn om mens te blijven in een wereld vol kunstmatige intelligentie.
Praktisch helpt het om dit te oefenen:
- Blijf wakker bij wat je leest of hoort. Geloof niet zomaar het eerste antwoord of nieuwsbericht, maar zoek even verder en laat je verrassen door een ander perspectief.
- Vraag jezelf af: wie vertelt dit verhaal? En wat hoor ik juist níet? Zo herken je de tricksters van deze tijd.
- Werk samen mét AI, maar houd het menselijk. Geef richting en blijf kritisch, en neem tijd om samen stil te staan bij wat echt betekenisvol is.
- Wees het voorbeeld. AI leert van ons gedrag. Leef de waarden die je vermenigvuldigd wilt zien: eerlijkheid, zorg en nieuwsgierigheid.
- Kies voor echte ontmoeting. Geen technologie vervangt een open hart, een gesprek van mens tot mens, of samen even stil zijn.
Wie dat leert, heeft niet alleen minder te vrezen – maar ook meer te geven. En misschien is dat precies wat deze tijd van ons vraagt.